In 1984 baarde Axel Koenders opzien door als eerste triatleet met een aerodynamische tijdritfiets aan de start te verschijnen van de Holland Triathlon in Almere. Ook daarna tastte de viervoudig ‘Almere’-winnaar met nieuwe snufjes regelmatig de mogelijkheden van de reglementen af. Veel daarvan zijn inmiddels gemeengoed in de triathlonsport. De oude tijdritfiets bestaat nog steeds. Twee jaar geleden dook hij weer op toen Roel de Haan van De Haan Wielersport in Ouderkerk aan de Amstel bij het opruimen van zijn magazijn het vehikel weer tegenkwam waarop Koenders in 1984 de Holland Triathlon won. Koenders was verrast, want hij wist niet waar de fiets gebleven was. “Het is nog steeds een prachtige fiets, een uniek exemplaar, er is er maar één van.”

Snelle schaatspakken
De fiets werd in het voorjaar van 1984 door Koenders’ toenmalige fietssponsor Batavus gemaakt. Koenders zelf en zijn trainer, inspanningsfysioloog Jos Geijsel, brachten de kennis en de ideeën in. “Jos begeleidde me al sinds 1979 in het schaatsen en wielrennen. We waren al bezig met snelle pakken uit het schaatsen aan te passen voor de Holland Vierkamp in Den Haag (de voorloper van de latere Holland Triathlon, RK). Atleten stapten toen nog met fladderende kleding op de fiets. Wij hadden berekend dat strakkere kleding in combinatie met een betere houding twee à drie minuten tijdwinst zou opleveren tijdens de 85 kilometer fietsen.”
Koenders boekte in 1981 – in schaatspak – zijn eerste van twee zeges in de Holland Vierkamp. In de jaren erna bleven Koenders en Geijsel broeden op materiaalverbetering. “Jos is daarin heel belangrijk geweest voor mijn carrière”, geeft Koenders zijn voormalige coach alle credits. “Zonder zijn inbreng had ik zelf ook jaren achtergelopen. In combinatie met mijn eigen kennis van trainingsleer – ik had net mijn studie Lichamelijke Opvoeding en Sport afgerond – waren we voortdurend op zoek naar vernieuwingen. De triathlon als jonge sport leende zich daar voor. Ik bleef tot 1985 ook wielrennen, maar die sport zat juist in oude gewoontes vastgeroest.”

Axel Koenders onderweg naar de overwinning in de Holland Triathlon Almere 1984

Axel Koenders onderweg naar de overwinning in de Holland Triathlon Almere 1984

Eihouding
Batavus maakte een soort baanfiets met aanpassingen voor het fietsonderdeel van de triathlon. Deze aanpassingen moesten vooral de luchtweerstand verlagen. Cruciaal daarin was de constructie waarbij het stuur onder de balhoofdbuis werd gemonteerd. De verkleining van het frontale oppervlak in combinatie met een meer aerodynamische ‘eihouding’ op de fiets moest minuten tijdwinst gaan opleveren. Het frame werd opgebouwd uit smalle, lichte Columbus buizen (van staal).
De details en de juiste afstelling van de fiets werden in de zomer van 1984 verder geperfectioneerd door (toen nog) Gerrit de Haan Wielersport. Gewichtsbesparing en aerodynamica werden bereikt met: remkabels door de bovenbuis, alleen een buitenblad met één commandeur voor de achterderailleur (acht kransjes), een bidonhouder onder het zadel, tubes met 9 bar en twee lichte 28-spaaks wielen, waarvan het achterwiel werd dichtgeplakt met Boeklon plastic, een materiaal om boeken te kaften. Ook het frame werd deels dichtgeplakt met strak opgespannen Boeklon.

Axel Koenders perfectioneerde in de loop der jaren zijn fietshouding (foto: Soenar Chamid)

Axel Koenders perfectioneerde in de loop der jaren zijn fietshouding (foto: Soenar Chamid)

Vier minuten tijdwinst
“Zonder dat de concurrentie ervan op de hoogte was heb ik drie maanden lang op de fiets getraind en testtijdritten gedaan”, herinnert Koenders zich. “Eerst vooral op bij schaatsers en wielrenners bekende trainingsrondjes bij Nieuwer ter Aa. Ik reed testtijdritten op zowel de gewone als de tijdritfiets – ook als koppeltrainingen met lopen. Om niet voor verrassingen te komen staan testten we de fiets de laatste zes weken voor de Holland Triathlon op de lange rechte wegen in de polder; kon ik zolang in de voorovergebogen houding zitten, wat was het ideale beenritme? We kwamen tot de conclusie dat deze fiets drie à vier minuten sneller zou zijn over 180 km dan een traditionele racefiets.”
Naast tijdwinst speelde ook het mentale aspect mee. Koenders: “Het gaf me natuurlijk een enorme boost om op zo’n bijzondere fiets te stappen; je weet dat die snel is. De concurrentie zal wellicht ook een tikje hebben gekregen. Om de tijdrijhouding zo lang mogelijk vol te kunnen houden hadden we op basis van de weersverwachtingen een strategie doorgesproken voor het fietsonderdeel: de armen breder gepositioneerd en meer gestrekt bij de (weinige) rugwind en bij tegenwind een smalle greep en meer in elkaar gedoken.”

Bedrijfsgegevens geheim
Nadat hij een jaar eerder de Holland Triathlon voor het eerst had gewonnen, prolongeerde Koenders op zijn nieuwe tijdritfiets zijn titel door Gregor Stam te kloppen. Met een gemiddelde snelheid van 37,5 km/uur over de 180 kilometer fietsen was hij evenwel niet de snelste tijdens het fietsonderdeel. Dat was Peter Zijerveld, een oud-wielerprof, tegenwoordig talentcoach bij wielerbond KNWU. Koenders meldde na afloop echter dat hij weinig profijt had gehad van zijn revolutionaire fiets; het zou vooral een mooie publiciteitsstunt voor zijn sponsor zijn geweest. Dat was een tactische uitspraak, zo zegt hij nu. “Ik wilde onze bedrijfsgegevens niet prijsgeven en de concurrentie niet wijzer maken dan ze was. Zoals Christopher Froome nu onder grote druk van met name de pers zijn data vrijgeeft, dat zou ik nooit doen. Die wijsheid moet je in topsport zoveel mogelijk voor jezelf houden.”
Feit is dat Koenders’ voorbeeld aanvankelijk weinig navolging kreeg. Zijerveld verscheen een jaar later aan de start van het eerste EK lange afstand in Almere met een speciaal voor hem gebouwde tijdritfiets van Koga Miyata. De fiets had onder meer een klein 24 inch voorwiel, maar na twee lekke voorbanden was het einde verhaal. In een boekwerkje waarin topatleten hun verhaal doen over de Holland Triathlon van 1986 noemt Rob Barel de materiaalvernieuwingen van Koenders nog ‘flauwekul’ en ‘show, alleen maar show, leuk voor de sponsor’.

Innovaties toepassen
Koenders was verbaasd dat reactie lang uitbleef. “Er werd niet echt alert op ingesprongen. Jos en ik probeerden juist voortdurend de concurrentie voor te blijven door innovaties in materiaal, voeding en trainingsmethodiek toe te passen. De kennis daarover was er wel, maar het was minder toegankelijk dan nu. Jos was er heel goed in die kennis te ontsluiten. Zo waren we dertig jaar geleden ook één van de eersten die begonnen met onderwateropnames tijdens zwemtrainingen en het sturen van trainingen met behulp van een hartslagmeter.”
Tegelijk geeft hij toe dat sommige nieuwigheidjes puur voor de sponsor in het wedstrijdbeeld werden geïntroduceerd. Koenders verwijst naar de cover van het laatste nummer van Triathlon Sport in 2015, waarop hij afgebeeld staat met oordopjes in en een walkman aan zijn arm tijdens de Wintertriathlon Assen in 1987. “Dat was puur ter promotie van het product van mijn sponsor Sony. Je kon er aanvankelijk alleen radio mee luisteren. Tijdens de Holland Triathlon van 1986 kon ik zo op de dijk via Radio Flevoland wel op de hoogte blijven van mijn voorsprong tijdens het lopen.”

De fiets van Axel Koenders uit 1988 waarmee hij niet in de Ironman Roth van start mocht gaan.

De fiets van Axel Koenders uit 1988 waarmee hij niet in de Ironman Roth van start mocht gaan.

Reglementen
Het laatste voorbeeld geeft aan dat Koenders ook voortdurend de grenzen van de reglementen opzocht. Muziekdragers zijn in de triathlonsport inmiddels sinds jaar en dag verboden. Nadat Koenders in 1984 de Holland Triathlon had gewonnen op zijn deels dichtgeplakte tijdritfiets werd het wedstrijdreglement van de Stichting Triathlon Nederland (de voorloper van de huidige NTB) ook meteen aangepast: ‘Rijwielen uitgerust met wielen van verschillende diameter, met dichte wielen … zijn toegestaan. Deze fietsen, uitgerust met ossekopstuur, vervaardigd uit ronde dan wel platte buis, dat geen enkel gevaar oplevert, zijn toegestaan.’
Het dichtplakken van het kader was evenwel niet meer toegestaan. “We namen hiermee in 1984 een risico omdat de reglementen op dit punt niet duidelijk waren. De fiets werd op het allerlaatste moment voor de sluiting van de wisselzone ingeleverd in de hoop dat de jury er dan zonder veel discussie mee akkoord zou gaan. We hadden voor de zekerheid nog wel de gewone racefiets achter de hand, maar het pakte uiteindelijk allemaal perfect uit.”

Jury verrassen
Zo kroop Koenders wel vaker door de mazen van de reglementen, maar in 1988 kreeg hij tijdens de toenmalige Ironman (tegenwoordig Challenge) in Roth dan toch het deksel op de neus. Andermaal trachtte hij op een met speciale kunststof dichtgeplakt kader te starten, maar de Duitse jury stak daar een stokje voor. “We probeerden bewust de jury te verrassen met materiaal waardoor het leek alsof het frame uit één stuk bestond. We wisten dat dit afgekeurd zou kunnen worden.” Laat verschijnen bij de wisselzone had geen zin. “Men was op de hoogte van mijn fiets.” Koenders vermoedt dat zijn Duitse concurrent Dirk Aschmoneit de organisatie inlichtte. “Ik was al tien dagen voor de wedstrijd in Roth aanwezig om me voor te bereiden. Twee dagen voor de race stond ik mijn fiets schoon te maken in een garage toen Dirk voorbijkwam. Hij zag mijn fiets.” Sindsdien hield Koenders zich keurig aan de reglementen. “Die waren inmiddels ook zo aangescherpt dat het weinig zin meer had met verrassingen te komen.”

Wereldrecord
Op zijn reguliere tijdritfiets won Koenders overigens de race in Roth in een nieuwe wereldrecordtijd van 8.13.11 uur. “Maar met die andere fiets had het nog 3 à 4 minuten sneller gekund”, is de overtuiging van de inmiddels 56-jarige en nog altijd zeer sportieve eigenaar van een sport- en fitnesscentrum uit Ouderkerk aan de Amstel. Hij wordt nog regelmatig op die race aangesproken. “Het is nog steeds een goede tijd. Samen met mijn twee Europese titels vormde dat een hoogtepunt in mijn carrière. Veel van de veranderingen waarmee we destijds bezig waren, zijn nu gemeengoed. We waren onze tijd ver vooruit, al had ik ook zonder de aanpassingen aan mijn fiets mijn races wel gewonnen. Die fiets uit 1984 is nog steeds een hele snelle fiets. Ik zou ook nu niet veel anders doen dan toen. Alleen zou de fiets nu van carbon zijn in plaats van staal: dat is stijver, lichter en gestroomlijnder.”

Over de auteur

Roel Kerkhof

Hoofdredacteur Transition magazine | Triatleet in ruste | Hardfietser op z'n retour | Geboren op de bodem van de zee | Etnisch Fries | Overtuigd import-Groninger | Wereldreiziger | Freelance stukjestikker

Gerelateerde berichten